"MEV : Yaşam Boyu Öğrenme Merkezi"
ÖZÜRLÜLERİN İSTİHDAMI VE ÖRNEK BİR UYGULAMA

Özürlülerin İstihdamı ve Örnek Bir Uygulama: “Eksik Değil Farklı” Projesi (2007/Ekim)

Dr. Necdet Kenar
 
            TÜBİTAK tarafından yapılan Türkiye Özürlüler Araştırması 2002, engellilik ya da özürlülüğü, bedensel fonksiyonlardaki hasarlar nedeniyle meydana gelen kayıpların yarattığı sosyal dezavantajlar olarak tanımlıyor ve devam ediyorsosyal dezavantajların yol açtığı sosyal eşitsizlikler, engellileri toplumun marjinal gruplarından biri haline getirmiştir”. Araştırma sonuçları engellilerin bugünkü durumlarını “sosyal felaket” kavramıyla özetliyor. Eğitim düzeyleri çok düşük ve fakirlik çok yaygın, sosyal güvenlik olanakları sınırlı, birçoğu toplumdan soyutlanmış durumda, en fazla yararlanabildikleri sağlık hizmetlerinden bile büyük bir bölümü yararlanamıyor.
            Engellilerin sosyal yaşama katılabilmeleri, başkalarına yük olmadan bağımsız yaşam sürdürebilmelerine bağlı. Türkiye Özürlüler Araştırması, engellilere yönelik politikaların “kendisine yardımcı olabilen” engellileri çoğaltma olarak hedeflenmesini öneriyor. Yardım ve hizmetlerin hedefi, engellileri başkalarına ve kurumlara bağımlı kılmak değil, aksine kendileriyle ilgili her türlü görev ve sorumluluğu üstlenebilecekleri konuma ulaştırmak. Böylelikle engelliler sosyal yaşamdan soyutlanmadan, engelsizlerle birlikte aynı ortamlarda yaşayabilsinler.
            Özürlüleri başkalarına bağımlı ve topluma yük olmanın ezikliğinden kurtaracak, kendini toplumun bir parçası olarak görmesini sağlayacak en önemli yol, kuşkusuz istihdam. Çalışan, üreten ve bunun karşılığında sürekli bir gelir elde eden özürlü sosyal yaşamla bütünleşmiş demektir.
            Devlet de özürlülerin istihdamının önemine inanıyor ve bu sorunu çözmek için düzenlemeler getiriyor. Bu düzenlemelerin en önemlisi özürlü çalıştırma zorunluluğu. 4857 sayılı İş Kanununun 30. maddesi elli ya da daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinin işçilerinin toplamının %6 oranında özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru işçiyi mesleki beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırma zorunluluğu getiriyor. Toplam %6 oranının en az yarısı özürlü olmak üzere Bakanlar Kurulu her yıl için Ocak ayında işletmelerin hangi oranda özürlü, eski hükümlü ve terör mağduru çalıştıracağını belirlemek durumunda. 2006 yılı için belirlenen bu oranlar; kamu işyerlerinde özürlüler için %4, eski hükümlüler için %2 olarak; özel sektör işyerlerinde özürlüler için %3, eski hükümlüler için %1, terör mağdurları için de %2 olarak belirlenmiştir. Bakanlar Kurulunca 2007 yılı için belirleme yapılmadığından 2006 yılı oranları 2007 yılında da uygulanmaktadır. Bu yükümlülüğü yerine getirmeyen işletmeler çalıştırılmayan her özürlü ve eski hükümlü ve her ay için 1.266 YTL para cezasına çarptırılır.
             Kanunlarla işletmelere getirilen özürlü istihdam zorunluluğu ve ağır para cezaları sorunu çözmemektedir. Verimli istihdam ancak eğitimli, meslekli ve nitelikli işgücü ile mümkündür. Ülkemizde ise özürlülerin eğitim düzeyi oldukça düşüktür. Özürlülerin %36’sı okuma yazma bilmemekte (genel oranın 3 katı), %33’ü ilkokul mezunu, %5,2’si lise mezunudur. Yüksek okul mezunu özürlü oranı ise sadece %1,9’dur. Ayrıca, İŞKUR' a kayıtlı özürlülerin % 75'inin herhangi bir mesleği bulunmamaktadır. Okuryazarlığı olmayan, eğitim seviyesi düşük, ayrıca herhangi bir meslek sahibi olmayan vasıfsız bir engelli kitlesi söz konusudur.  Bu nedenle zorunlu istihdam yükümlülüğünü yerine getirmek isteyen birçok işletme kalifiye özürlü bulmada sıkıntı yaşamaktadır. Özürlülerin istihdamlarının artırılabilmesi, mesleki rehabilitasyona tabi tutularak bilgi, beceri ve yeteneklerine uygun mesleklerde eğitim almaları ile mümkündür.
            Özürlüleri nitelikli işgücü haline getirmeden işletmelere çalıştırma zorunluluğu getirilmesi işletmeler için istihdam üzerinde bir yük olarak algılanmaktadır. Küresel rekabette işletmeler düşük maliyetli, kaliteli ve istenilen zamanda hızlı üretim yapmak zorundadır. Bu ise nitelikli işgücünün verimli istihdamı ile mümkündür. İşletmeler yaşayabilmek için optimum (mümkün olan en az sayıda) nitelikli çalışanla üretmenin yollarını aramaktadır.    49 işçi çalıştıran bir işletme için zorunlu istihdam yükü yokken 50 işçi çalıştıran bir işletmeye özürlü ve eski hükümlü 3 işçi çalıştırma zorunluluğu getirilmesi, bu işletme için asgari ücret üzerinden ayda en az 2 bin YTL’lik bir istihdam maliyeti yüklemektedir. 49 işçi çalıştıran bir işletme, ilave bir kişi çalıştırmak istediğinde 4 kişiyi çalıştırmak zorunluluğu ile karşı karşıya kalmaktadır. Birçok işletme bu yükümlülüklere tam olarak uymaktadır. Bazı işletmeler bu yükten kurtulmak için istihdamını belirli sayılar içinde tutmanın arayışı içindedir. Bazıları asla 50 çalışan sayısına ulaşmamakta, büyüme gerektiği zaman yeni şirket kurmakta ya da işin bir bölümünü taşerona vermektedir. Bazı işletmeler istihdamlarının bir kısmını kayıtlarına dahil etmemekte, sigortasız işçi çalıştırmaktadır. Bazı işletmeler bu yükümlülüğü yerine getirmemekte, denetimden kaçınmanın yollarını aramaktadır. Birçok işletme ise ağır para cezaları ile karşılaşmaktadır. Farklı uygulamalar piyasadaki eşit rekabet koşullarını bozmakta, işletmeler haksız rekabete maruz kalmaktadır.
            Bu haksız rekabet küresel piyasada daha da belirgindir. Gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerde Türkiye’deki gibi özürlü, eski hükümlü, terör mağduru istihdam zorunluluğu yoktur. Özürlülerin istihdamı konusunda ülkeler genellikle zorlama yerine teşvik sistemlerine sahiptir. Bu nedenle Türkiye’de faaliyet gösteren işletmeler diğer ülkelerde faaliyet gösteren rakiplerine göre haksız rekabet koşulları altındadır. Buna Türkiye’deki istihdam üzerindeki yüksek vergileri ve katı işgücü mevzuatını dâhil ettiğinizde işletmelerimizin üzerindeki yük daha da ağırlaşmaktadır.
            Hükümetler için kolay çözüm, yasa çıkarmak ve özürlü istihdamı sorununu işletmelere havale etmek olmuştur. Uygulamasını işletmelere havale ettikten sonra yasa çıkarmanın maliyeti çok düşüktür. Hükümetler için kolay ve maliyetsiz çözümün işletmeler açısından yarattığı sorun zaten kimsenin umurunda değildir.
            Olması gereken; özürlülere etkin eğitim, bakım ve rehabilitasyon hizmeti sağlamak, özürlü bireyi ev içinde tecrit etmeyecek imkanları sağlamak, özürlülerin kamusal alana erişimi ve orada var olmasını kolaylaştıracak fiziksel ve sosyal imkanları sunmaktır. Ancak ne var ki bu, hükümetler için yasa çıkarmak kadar kolay ve ucuz değildir. Aşağıdaki Tablo özürlülerin eğitim, sağlık, bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinden yararlanma durumlarını göstermektedir.
Tablo 1: Özürlülere yönelik hizmetler ve yararlanma durumları.

Hizmetler
Yararlanan(%)
Yararlanmayan (%)
Sağlık hizmeti
55,7
44,3
Eğitim hizmeti
12,27
 87,73
Bakım ve rehabilitasyon hizmeti
5,9
94,1
Meslek ve beceri edindirme kursu
1,0
99,0
Aile rehberliği ve danışmanlık hizmeti
1,0
99,0
Sosyal ve kültürel hizmetler
0,9
99,1

  Kaynak: Türkiye Özürlüler Araştırması 2002, TÜBİTAK
            Yukarıdaki tabloya göre özürlülerin sadece %12,27'si eğitim hizmetlerinden yararlanabilmektedir. Bakım ve rehabilitasyon hizmetinden yararlananlar %5,9, meslek ve beceri edindirme kursundan yararlananlar %1’dir. Özürlülerin yararlandığı meslek ve beceri kurslarının büyük çoğunluğu ise çıraklık eğitimidir. Özürlülere eğitim imkânı sunmadan, meslek ve beceri eğitimi vermeden onları işgücü piyasasına ve sosyal hayata hazırlamadan, yaşama alanlarını özürlülerin rahat hareket edebilecekleri fiziksel imkânlara kavuşturmadan sadece yasayla getirilen zorunlu istihdam hükmü, sorunu çözmüyor.
            Eğitimli, meslekli ve becerili özürlülerin çalışma imkânı şüphesiz daha fazla. Türkiye Özürlüler Araştırmasına göre çıraklık eğitimi alanların yarısından fazlası (%52,4) çalışma imkânına kavuşmuştur. Çıraklık eğitimi iş bulma ve çalışma durumunu olumlu yönde etkilemektedir. Yapılması gereken açıktır: özürlüleri eğitmek, meslek ve beceri sahibi yapmak, istihdam edilebilirliklerini artırmak.
            Örnek bir uygulama: “Eksik Değil Farklı” Projesi
            MESS Eğitim Vakfı (MEV), özürlülere işgücü piyasasında ihtiyaç duyulan mesleklerde ve niteliklerde eğitim imkânı sağlayan, özürlülerin istihdam edilebilirliklerini artıran ve özürlülere verimli istihdam imkanı sunan bir proje geliştirmiştir. “Eksik Değil Farklı” projesi fiziksel yapabilirlikleri farklı insanlarımızın ilgi, ihtiyaç ve yeteneklerine uygun alanlarda gelişimlerini desteklemek ve istihdam edilmelerini sağlamaya yönelik bir projedir. Proje İŞKUR bünyesinde 4857 Sayılı Kanunla kurulan Özürlü ve Eski Hükümlüler Meslek Eğitim Komisyonutarafından desteklenmiştir.
      Bilindiği üzere, 4857 Sayılı Kanunun 101. maddesi uyarınca özürlü ve eski hükümlü çalıştırmayan işverenlerden kesilen para cezaları ayrı bir hesapta takip edilmekte ve bu paralar özürlü ve eski hükümlülerin mesleki eğitim ve rehabilitasyonlarına yönelik projelerin finansmanında kullanılmaktadır. Kanuna göre toplanan paraların hangi projelerin finansmanında kullanılacağına karar verecek İŞKUR koordinatörlüğünde Çalışma ve Adalet Bakanlıkları, Özürlüler İdaresi Başkanlığı, Sakatlar Konfederasyonu, işçi ve işveren temsilcilerinden oluşan bir komisyon kurulmuştur. Komisyonun çalışma usul ve esasları ile proje formatını ve komisyona başvuru esaslarını belirleyen bir yönetmelik 29.09.2003 tarih ve 25241 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır. Buna göre, Komisyon, para cezalarının nerelere ve ne kadar verileceği hakkında karar vermek üzere her yıl ocak, nisan, temmuz ve ekim aylarında gündemli olarak toplanır. Komisyon, uygulanması önerilen projeleri; amaç, gerçekleşme süresi, faydalanacak özürlü ve eski hükümlü sayıları, birden fazla özür grubuna yönelik olması, istihdam oranı düşük özür grubuna hizmet etmesi ve istihdama katkısı bakımından inceler, mevcut para miktarını da dikkate alarak değerlendirir. İstihdam garantisi verilen proje önerileri tercih edilir. Mesleki eğitim ve rehabilitasyon projelerine katılanlara sertifika verilmesi aranır. Yönetmelik ekinde yer alan proje formatına uygun olarak hazırlanan projeler değerlendirmeye alınır Proje teklifleri Komisyona iletilmek üzere Kurum il müdürlüklerine verilir.
            MEV, söz konusu yönetmelik çerçevesinde “Eksik Değil Farklı” projesini hazırlayarak İŞKUR İstanbul İl Müdürlüğüne başvurmuş, Proje Özürlü ve Eski Hükümlüler Meslek Eğitim Komisyonu tarafından kabul edilerek Fondan desteklenmiştir. Proje, MESS Eğitim Vakfı’nın koordinasyonunda; İŞKUR İstanbul İl Müdürlüğü, Beşiktaş ve Kadıköy Belediyeleri ile istihdam sağlayan işletmelerin katılımıyla gerçekleştirildi.
            MESS Eğitim Vakfı, projenin etkinliğini artırmak ve istihdama yönelik bir içerik oluşturabilmek amacıyla ilgili taraflarla görüşmeler yapmış ve çeşitli sektörlerden işletmelerin katıldığı bir anket çalışması gerçekleştirmiştir. Ankette işletmelere üç soru sorulmuştur: i. önümüzdeki bir yıl içinde ilave özürlü istihdam planları, ii. hangi pozisyonda/meslekte ve hangi özür grubunda ne kadar sayıda özürlü istihdamı planladıkları, iii. istihdam etmeyi düşündükleri özürlülerin sahip olmasını istedikleri yetkinlikler nelerdir.
            Proje, anketlerden elde edilen bilgiler neticesinde işletmelerin özürlü istihdamına yönelik ihtiyaç ve tercihleri doğrultusunda şekillenmiştir. Gelen yanıtlardan, işletmelerin farklı alanlarda özürlü çalıştırabilecekleri görülmüş, ancak, yaygın olarak özürlülerden ofis ortamında arşivleme, evrak takibi, bilgisayara veri girişi ve telefon trafiğini yönlendirme alanlarında yararlanmak istedikleri ortaya çıkmıştır. Proje, engellilere söz konusu yetkinlikleri kazandırmaya yönelik olarak şekillendirilmiştir.
            Projeden, İstanbul ili Beşiktaş ve Kadıköy ilçeleri sınırları içinde ikamet eden, İŞKUR’a kayıtlı 40 özürlü yararlandı. Projeden yararlanmak için özürlülerden en az %40 özürlü, en az ilkokul mezunu, İŞKUR’a kayıtlı, daha önce İŞKUR’dan bu tür bir eğitim programına katılmamış olma şartları arandı. Özürlülerin seçimi; İŞKUR, Beşiktaş ve Kadıköy Belediyeleri ve ilave özürlü istihdamı planlayan işletme temsilcisi ile birlikte yapıldı. Kadıköy ve Beşiktaş ilçesindeki özürlülere Kadıköy ve Şişli İŞKUR Müdürlüğünün kayıtları ve Kadıköy ve Beşiktaş Belediyesi (afiş) duyurularıyla ulaşıldı. Ayrıca, MEV ve Belediyelerin internet sitelerinde de proje duyurusu yer aldı. İŞKUR Müdürlüklerine davet edilen özürlülerle görüşülerek katılmak isteyenlerin kayıtları yapıldı.
            Toplam 5 ay süren projenin ilk ayı yararlanıcıların seçimi, 2’şer ayı eğitimlerle geçti.   Proje kapsamında düzenlenen eğitimler, 20’şer kişilik iki grup halinde, Beşiktaş Belediyesi ve Kadıköy Belediyesi’nin eğitim salonlarında gerçekleştirildi. Özürlülerin evlerinden Belediyelerdeki eğitim merkezlerine ulaşımını Belediyeler özürlülere yönelik servis aracı tahsis ederek sağladı. Özürlülere eğitim sürecinde yemek imkânını da yine Belediyelerimiz sağladı. Ayrıca, özürlülere eğitime katıldıkları her gün için İŞKUR tarafından 12,50 YTL harçlık ödemesi yapıldı.
            Her yararlanıcı gruba Tablo 2’de yer alan 17 farklı konuda günde 8 saat olmak üzere toplam 41 gün meslek, beceri ve kişisel gelişim eğitimleri verildi. Eğitimler, MESS Eğitim Vakfı’nın eğitim uzmanları ile belediyelerin uzman öğretim görevlileri tarafından sunuldu. Ayrıca,Beşiktaş Belediyesindeki bazı eğitimlerdeGalatasaray Üniversitesi öğretim üyelerinden yararlanıldı. Ayrıca eğitim sürecinde özürlülere yönelik hafta sonu piknikleri gibi sosyal faaliyetler de yapıldı. Eğitim sonunda eğitim konularını içeren 84 sorulu bir sınav yapıldı. Sınavda tüm katılımcılar 60 puan ve üzerinde not alarak eğitimleri başarıyla tamamladılar. Kadıköy Belediyesindeki eğitimler için açılış töreni, Beşiktaş Belediyesindeki eğitimler için kapanış ve sertifika töreni yapıldı. Sertifika töreni Galatasaray Üniversitesi bahçesinde özürlülerin ailelerinin de katılımı ile gerçekleşti. Beşiktaş Belediye Başkanı, Galatasaray Üniversitesi Rektörü ve İŞKUR Genel Müdürünün katıldığı törenden sonra başarılı özürlülerimiz onuruna MEV tarafından bir kokteyl verildi.
Tablo 2. Özürlülere verilen eğitimler ve süreleri.

Eğitim Konusu
Süre (Gün)
Eğitim Konusu
Süre (Gün)
Bilgisayar Destekli İş Hesaplamaları
5
İş Hukuku
1
Bilgisayar Destekli İş Yazışmaları
3
İletişim ve İnsan İlişkileri
3
Bilgisayar Destekli Sunum
2
Telefonda İletişim
2
Etkili Takım Çalışması
2
5S Dosyalama Sistemi
3
ISO 9000:2000
2
Büro Yönetimi
3
Verimlilik ve Kalite
2
Kurum Kültürü
3
Problem Çözme Teknikleri
2
Temel Ekonomi
2
İş Sağlığı ve Güvenliği
2
İnsan İlişkileri ve İş
2
Satış ve Müşteri İlişkileri
2
TOPLAM
41

 
            Proje kapsamında düzenlenen eğitimleri başarıyla tamamlayan, beceri gelişimi ve mesleki rehabilitasyonu sağlanarak gerekli yetkinlikleri kazanan özürlülerimize projede %60 istihdam garantisi verildi. Katılımcılar projeye destek veren işletmelerde uygun pozisyonlarda istihdam edilecektir. Halen özürlülerimizin işe yerleştirme süreci devam etmektedir.
            Bu proje, bir yönüyle engellilerin sosyal dışlanmadan kurtularak sosyal yaşama katılabilmeleri ve başkalarına yük olmadan bağımsız yaşam sürdürebilmelerine, diğer yönüyle işletmelerin zorunlu özürlü istihdamlarının verimli istihdama dönüşmesine yönelik küçük, mütevazı bir örnek uygulamadır. Bu proje ile özetle, özürlülere işgücü piyasasının ihtiyaç duyduğu alanda meslek eğitimi verilmiş, işletmelerin istediği beceri ve yetkinlikler kazandırılmış, böylelikle istihdam edilebilirlikleri ve istihdam şansları artırılmıştır. “Eksik Değil Farklı” projesinin özürlülerin verimli istihdamlarında ilgili kurum ve kuruluşlar arasındaki koordinasyonu güçlendirmesi ve gelecekte daha büyük ölçekli projelerin üretilmesi için bir model oluşturmasını ümit ediyoruz.
 
 

EĞİTİM TAKVİMİ

1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30
< Eylül 2017 >


© MESS Eğitim Vakfı, 2008 Tüm haklar saklıdır. Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.